1-2-3-2-4- گروه‌بندی آیاتی که از لحاظ معنایی باهم مشترک‌اند در یک بحث18
1-2-4- شیوه بیان و تنظیم مطالب در تفسیر نسیم حیات18
1-2-4-1- فهرست بندی مطالب سوره18
1-2-4-2- ذکر نام غیر معروف سوره‌ها19
1-2-4-3- تبیین هدف یا غرض کلی سوره19
1-2-4-3-1- معیاری برای حلّ اختلاف تفسیری22
1-2-4-3-2- معیاری برای شناخت اسباب نزول22
1-2-4-4- گاهی ذکر خاطره‌ای مرتبط با سوره22
1-2-4-5- ذکر روایتی مرتبط با آیه23
1-2-4-6- بررسی لغوی و اصطلاحی آیات و گزینش معنای برتر24
1-2-4-7- تحلیل مسئله25
1-2-4-8- اشاره به ابعاد علمی مسئله25
1-2-4-9- بررسی ابعاد عرفانی مسئله26
1-2-4-10- گاهی ذکر اختلاف قرائت‌ها و بررسی آن‌ها26
1-3- شناخت مؤلف نسیم حیات28
1-3-1- زندگی‌نامه28
1-3-2- آثار28
1-3-2-1- تفسیر یک جلدی مبین28
1-3-2-2- تفسیر 30 جلدی نسیم حیات29
1-3-2-3- تفسیر 8 جلدی نسیم حیات29
1-3-2-4- ترجمه قرآن با واژگان29
5-حقّ با کیست؟ (مناظره مذاهب اسلامی با وهابیت)29
فصل دوم: مبانی، قواعد، روش و گرایش تفسیری نسیم حیات30
2-1- مبانی تفسیری نسیم حیات31
2-1-1- جایگاه و اهمیّت شناخت مبانی تفسیر31
2-1-2- انواع مبانی تفسیر32
2-1-2-1- آیات متشابه32
2-1-2-1-1- فایده آیات متشابه‏32
2-1-2-1-2- انواع متشابه34
2-1-2-2- انسجام ساختاری قرآن36
2-1-2-2- 1- ارتباط معنایی آیات و گونه‌های آن در تفسیر نسیم حیات36
2-1-2-3- جامعیت قرآن در تفسیر نسیم حیات38
2-1-2-3-1- مستندات قرآنی جامعیّت قرآن38
2-1-2-3-2- دو ویژگی مؤثر در جاودانگی قرآن39
2-1-2-4- امکان و جواز تفسیر در نسیم حیات42
2-1-2-5- بررسی نیاز مخاطبان به تفسیر در نسیم حیات43
2-1-2-5-1- مهم‌ترین علل نیازمندی قرآن به تفسیر43
2-1-2-6- منابع تفسیر46
2-1-2-6-1- مستندات منبع بودن قرآن در تفسیر نسیم حیات46
2-2- قواعد تفسیری نسیم حیات48
2-2-1- فهم ادبیات عربی زمان نزول48
2-2-2- مطالعه تفاسیر مختلف خصوصاً تفاسیر اهل‌بیت49
2-2-3- توجّه به شأن و سبب نزول50
2-2-4- توجّه به ظاهر و باطن آیات52
2-2-5- سیاق53
2-2-5-1- انواع سیاق53
2-2-6- جری و تطبیق56
2-2-6-1- معنای لغوی جری و تطبیق56
2-2-6-2- معنای اصطلاحی جری و تطبیق57
2-2-6-3- رابطه‏ى جرى و بطن‏57
2-2-7- توجه به معانی و بیان ریشه کلمات58
2-2-8- توجه به کلمات کلیدی و مترادف58
2-2-9- جایگاه معنایی کلمات و آیات59
2-2-10- توجه به ترتیب نزول آیات60
2-3- روش‌های تفسیری نسیم حیات61
2-3-1- روش تفسیر قرآن به قرآن61
2-3-1-1- توضیح آیات مجمل به وسیله آیات مبین64
2-3-1-2- پذیرش معنایی از میان معانی مطرح‌شده در آیه67
2-3-1-3- استعانت از قرآن در تعیین معنای اصطلاحی خاصی68
2-3-1-4- توضیح معنای برخی از آیات توسط آیات دیگر71
2-3-1-5- تأیید معنای بعضی کلمات، با شواهد قرآنی71
2-3-1-6- معرّفی تفاسیر قرآن به قرآن72
2-3-2- روش تفسیر روایی قرآن72
2-3-2-1- شرح کلمات مجمل و مبهم73
2-3-2-2- بیان مصداق اکمل و اتمّ آیه75
2-3-2-3- بیان جزئیات آیات الا حکام76
2-3-2-4- بیان شأن نزول آیات76
2-3-2-5- بیان بطن و تأویل آیات77
2-3-2-6- تقیید آیه مطلق به وسیله روایت78
2-3-3- روش تفسیر عقلی و اجتهادی78
2-3-3-1- عقل78
2-3-3-2- اجتهاد79

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

2-3-3-3- گونه‌های تفسیر عقلی79
2-3-3-4- ذکر نمونه‌های تفسیر اجتهادی در نسیم حیات80
2-3-4- روش تفسیر علمی قرآن85
2-3-5- روش تفسیر کامل و جامع86
2-4- گرایش‌های تفسیری نسیم حیات89
2-4-1- گرایش فقهی89
2-4-1-1- ازدواج موقت90
2-4-1-2- فلسفه وضو و تیمّم91
2-4-1-3- فلسفه خمس92
2-4-1-4- فلسفه روزه92
2-4-1-5- فلسفه طلاق93
2-4-2- گرایش کلامی94
2-4-2-1- امامت، عامل اصلی یأس کفار95
2-4-2-2- صفات خبریه95
2-4-2-3- رؤیت خداوند96
2-4-3- گرایش فلسفی97
2-4-3-1- بطلان پولورالیزم99
2-4-3-2- تحلیل دو خدایی99
2-4-3-3- نور بودن خداوند101
2-4-4- گرایش علمی103
2-4-4-1- آفات تفسیر علمی105
2-4-4-2- امتیازات تفسیر علمی105
2-4-4-3- شرایط تفسیر علمی105
2-4-4-4- گرایش علمی در تفسیر نسیم حیات106
2-4-5- گرایش اجتماعی108
2-4-5-1- صبر و شکیبایی109
2-4-5-2- روابط اجتماعی مسلمانان با همدیگر110
2-4-5-3- مسئله وحدت امّت اسلامی110
2-4-5-4- ضرورت حکومت اسلامی برای مردم111
2-4-5-5- همکاری و تعاون اجتماعی در امور خیریه111
2-4-5-6- مسئله آزادی انسان و شرایط آن112
2-4-5-7- انفاق113
2-4-6- گرایش ادبی114
2-4-6-1- توجه به صرف و نحو لغات و جملات قرآن115
2-4-6-2- توضیح لغات و مشکلات قرآن117
2-4-6-3- عدول از غیبت به خطاب118
2-4-6-4- معانی حروف119
2-4-6-5- بحث اختلاف قرائت120
2-4-6-6- بحث تقدیم و تأخیر121
2-4-6-7- استعاره122
2-4-6-8- مقلوب126
2-4-6-9- حذف و اختصار127
2-4-6-10- کنایه و تعریض127
2-4-6-11- حقیقت و مجاز128
2-4-6-12- تشبیه129
نتایج و دستاوردهای تحقیق131
فهرست منابع و مآخذ133
الملخص136
Abstract138
مقدّمه
بی‌تردید ضرورت ترجمه و تفسیر قرآن کریم به شکل روزآمد در هر عصر و زمانی از اهمّ امور و واجبات بوده و بر هر صاحب‌نظر اهل قلم در این فنّ، یک وظیفه به حساب می‌آید.
در این راستا هر از گاهی در سطح جهان اسلام آثاری انتشار می‌یابد تا بر عطش سیری‌ناپذیر دوستداران و مشتاقان معارف الهی و کلام وحی، آبی بپاشد و پاسخگوی گوشه‌ای از نیازها و مسائل روز گردد.
این شیوه جذّاب تفسیر مذکور که بی‌شک باذوق و سلیقه جوانان امروزی سازگاری بالایی دارد، حاصل دوری نویسنده آن از بحث‌های کلامی و فلسفی سنگین و اجتناب از به حاشیه کشاندن مفاهیم اصلی و مقاصد آیات است که در تفاسیر موجود قرآن کریم، رایج بوده و خواننده در بسیاری از موارد با فرو رفتن در عمق بحث‌های عمدتاً تخصّصی صرف از اصل و هدف آیات و سور غافل گشته و سر آخر منصرف از ادامه مطالعه، خسته آن را به کنار می‌نهد.
اما این تفسیر از آنجا که در عین رعایت ترتیب مصحف با توجه و تکیه بر تفسیر موضوعی به استخراج اهداف و ارتباط بین آیات و سور اهتمام ورزیده است، خواننده را در رسیدن به مراد و مقصود صاحب کلام، یاری بیشتری داده و به شکل ساده‌تری مقدمات فهم معارف الهی را در وی به وجود می‌آورد.
در این تحقیق سعی بر آن است که به لحاظ اهمیت فوق‌الذکر، در شناساندن اوصاف تفاسیر معاصر علی‌الخصوص تفسیر پُر ارج نسیم حیات قدمی هر چند ناچیز برداشته و در همه‌گیر شدن مطالب تفسیری بر این اساس کار خود را پس از مقدمه‌ای چند با معرفی و بیان مسئله در قالب پنج فصل که در فصل اول مفهوم شناسی واژگان کلیدی در پنج بخش واژگان و توصیف تفسیر نسیم حیات ومعرّفی نویسنده این اثر را شامل می‌شود، در فصل دوم جایگاه تفسیر نسیم حیات که به معرفی و آثار ابوالفضل بهرام پور و اهداف و نتایج تفسیر نسیم حیات و ویژگی های تفسیر نسیم حیات می پردازیم در فصل سوم در شش بخش به انواع مبانی تفسیری تفسیر نسیم حیات در یک بخش پرداخته‌ایم، در فصل چهارم در پنج بخش به روش‌های تفسیری نسیم حیات پرداخته‌ایم، در فصل پنجم در پنج بخش به گرایش‌های تفسیری نسیم حیات پرداخته‌ایم، در فصل ششم به قواعد تفسیری در نسیم حیات که شامل ده بخش می شود می پردازیم و در انتها به جمع‌بندی و نتیجه‌گیری نیز پایان‌بخش این پروژه قرار گرفته است.
امید است این اثر ناقابل موجبات رضایت خاطر خوانندگان محترم را فراهم آورده و مورد نظر آقا امام زمان (عج) قرار گیرد. انشا الله!
کلیّات تحقیق
بیان مسئله
پیشینه تحقیق
پرسش‌های اصلی و فرعی
فرضیه‌های موضوع
اهداف موضوع
بیان مسئله
مفسّران در هر دوره طبق برداشت خود از آیات، برای تبیین بهتر آن‌ها و رساندن مقصود اصلی خداوند، قرآن را تفسیر می‌کنند این امر اندیشمندان معاصر را نیز واداشته است که تفاسیر مختلفی از جمله تفسیر نسیم حیات را ارائه دهند.
در این تحقیق بر آنیم تفسیر نسیم حیات نوشته ابوالفضل بهرام پور را که یکی از تفاسیر معاصر است از لحاظ مبانی، قواعد، منابع، روش‌ها و گرایش‌ها تفسیری مورد بررسی قرار دهیم تا روشن شود این تفسیر بر اساس چه شیوه‌های علمی شکل‌گرفته و از چه منابعی برای تبیین بهتر آیات در آن استفاده شده است.
پیشینه تحقیق
پژوهش‌های زیادی در رابطه با کتب تفسیری جدید انجام‌یافته ولی در مورد این تفسیر پژوهش مستقلی صورت نگرفته است؛ ولی پایان‌نامه‌های مشابه ای مانند پایان‌نامه مبانی و روش‌شناسی تفسیر کاشف/مریم ابراهیم‌زاده، روش‌شناسی تفسیر قرآن مهر/عبدالباسط مرادی، روش‌شناسی تفسیر التفسیر الواضح محمد محمود حجازی/ اعظم داودنیا، پایان‌نامه بررسی روش تفسیر ابن عباس در جز اول، مقایسه روش تفسیرشناسی تفسیر المیزان با تفسیر تسنیم/ خدیجه زینیوند، کتاب روش‌ها و گرایش‌های تفسیری علامه طباطبایی، …
پرسش‌های تحقیقی
* مبانی تفسیر نسیم حیات کدام است؟

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب(به صورت کاملا تصادفی و به صورت نمونه) با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود-این مطالب صرفا برای دمو می باشد

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

* در کتاب نسیم حیات از چه روش تفسیری استفاده شده است؟
* قواعد تفسیر این تفسیر کدام است؟
* گرایش و مشرب تفسیری این تفسیر چیست؟
فرضیه‌ها
* مبانی مفسر آموزش تفسیر به شیوه آسان به خصوص برای قشر جوان است و دشواری مطاعه کتب تفسیر فشرده و تخصصی را ندارد.
* تفسیر نسیم حیات از تفاسیر جامع است.
* برخی قواعد تفسیری در نسیم حیات عبارتند از : لحاظ کردن قرائت صحیح و توجه کلمات در زمان نزول و مفاهیم در زمان نزول و در نظر گرفتن قواعد ادبیات عرب در زمان نزول و عدم مخالفت با آیات محکم و سنت قطعیه، عقل، علم و….است.
* گرایش و مشرب این تفسیر جامع است.
اهداف تحقیق
* شناساندن بیشتر تفاسیر معاصر به خصوص تفسیر نسیم حیات به مخاطبان قرآن کریم
* معرّفی مفسّران جدید و بررسی دیدگاه‌ها و مبانی فکری آن‌ها به منظور مراجعه مخاطبان با شناخت بیشتر به این تفاسیر
* بررسی مبانی و روش‌ها و گرایش‌های تفسیر نسیم حیات
* بررسی شیوه نگارشی یا شیوه بیانی تفسیر نسیم حیات
* مقایسه تفسیر نسیم حیات با دیگر تفاسیر
* آشنایی با موضوعات مختلف قرآنی
* نگاهی جدید به تفسیر نسیم حیات
* بررسی دیدگاه‌های اصلی مفسّر
فصل اول: تعاریف و مفاهیم بنیادین
1-1- شناخت واژگان کلیدی
برای ورود به بحث روش‌شناسی کتب تفسیری نیاز است تا ابتداءً واژگان کلیدی این بحث مورد بازشناسی قرار گیرد که از میان واژگانی چون «تفسیر»، «مبانی»، «قواعد»، «منهج (روش)» و «گرایش» در این بخش از لحاظ لغوی و اصطلاحی بررسی می‌گردد:
1-1-1- تفسیر
الف) تفسیر در لغت: لغت دانان، کلمه «تفسیر» را معمولاً با کلماتی مانند ابانه، تبیین، ایضاح و کشف مترادف دانسته‌اند، درباره معنای ماده «فسر» اختلافی در میان اهل لغت مشاهده نمی‌شود. ابن منظور گوید: «فسر» به معنای بیان است و مضارع آن به کسر عین الفعل [یفسِرُ] و نیز به ضم آن [یفسِرُ] آمده است؛ و «فسّره» یعنی آن را مبین ساخت. آن گاه گویند: کشف نمودن چیز پوشیده‌ای را «الفسّره» گویند و «تفسیر» در کشف نمودن لفظ مشکل به کار می‌رود1.
صاحب کتاب «قاموس» نیز نظیر مطالب مزبور را توضیح معنای ماده «فسر» ذکر کرده است2.
در مقاییس آمده است: «فسر، کلمه واحده تدل علی بیان شی ء و ایضاحه .. و الفسر و التفسره: نظر الطبیب الی الماء و حکمه فیه»3 که ترجمه آن چنین می‌شود: واژه «فسر» کلمه واحدی است که بر بیان چیزی و توضیح آن دلالت می‌کند. «تفسره» به معنای نگاه کردن پزشک به آب (بول) و داوری در مورد آن است (آزمایش‌ها پزشکی برای تشخیص بیماری‌ها)
مصباح المنیر همان معنای مقاییس را آورده ولی اضافه کرده که ماده «فسر» در باب تفعیل، مبالغه را می‌رساند.4
راغب اصفهانی می‌گوید: «فسر: اظهار معنایی که با اندیشه و تدبر حاصل شده است به همین جهت نتیجه آزمایش ادرار را»«تفسره» می‌گویند.
تفسیر: برای مبالغه است؛ یعنی بسیار آشکار و واضح کردن.
تفسیر گاهی به معنای تحقیق در لغات و مفردات قرآن است و گاهی به معنای تأویل هست5. «فسر» به معنای اظهار معنای معقول است و «تفسیر» از نظر مبالغه همچون «فسر» است و تفسیر گاهی به واژه‌های مفرد یا غریب اختصاص دارد و گاهی در مورد تأویل به کار می‌رود؛ از این رو، واژه تفسیر و تأویل در مورد رؤیا به کار می‌رود.
برخی برانند که واژه «فسر» در اشتقاق کبیر، مقلوب «سفر» است.6 و مسافرت را از آن جهت سفر گویند که اخلاق مردم در آن آشکار می‌شود و مسافر هنگام سفر از صحنه‌های جدید پرده می‌گیرد و مطلع می‌شود.
کلمه تفسیر در قرآن یک بار استعمال شده است و آن در آیه 33 سوره فرقان است که خدای متعال پس از بیان برخی از ایرادهای کافران و پاسخ به آنان می‌فرماید: «وَ لاَ یَأْتُونَکَ بِمَثَلٍ إِلاَّ جِئْنَاکَ بِالْحَقِّ وَ أَحْسَنَ تَفْسِیراً»: و براى تو مَثَلى نیاوردند، مگر آنکه حق را با نیکوترین بیان براى تو آوردیم.﴿الفرقان‏، 33﴾
. در بیان معنای تفسیر در آیه مذکور، دو رأی وجود دارد: رأی اول که نظر اکثر مفسّران است، به معنای بیان، کشف، تفصیل و دلالت است و در رأی دوم، در این آیه «معنا و مؤدّی» است و به نظر می‌رسد که معنای اول درست است.7
ب) تفسیر در اصطلاح مفسّران: کثرت استعمال کلمه «تفسیر» در مورد بیان و توضیح معانی و مفاهیم آیات قرآنی، موجب آن شده است که واژه «تفسیر» در میان دانشمندان علوم دینی، معنای خاص اصطلاحی به خود بگیرد و در خصوص قرآن کریم به کار می‌رود:
1. بیان نمودن معنای لفظی که جز یک معنا، معنای دیگری نداشته باشد.8
2. بیان نمودن معنای قطعی غیرقابل تردید از لفظ.
3. بیان دلیل، مراد و مقصود متکلّم،9 چه آنکه الفاظ مشکل و چه آنکه لفظ در معنی مراد، ظهور داشته باشد یا نداشته باشد.10
4. توضیح معنا و مدلول لفظ از طریق روایت و سماع.11
5. بیان معنای وضعی لفظ، اعم از آنکه معنای مزبور حقیقی باشد یا مجازی.12
6. دانستن قواعدی که توسط آن‌ها، معانی آیات قرآن کریم، از قبیل اوامر و نواهی و. معلوم می‌گردد.
7. علمی که در آن از مراد خداوند متعال، در خصوص قرآن مجید بحث می‌شود.
8. علمی که در آن از احوال الفاظ کلام خدا، از نظر چگونگی دلالت آن‌ها بر مراد خداوند، بحث می‌گردد.
9. شناخت احوال کلام خداوند از جهت قرآنی بودن آن و نیز از جهت دلالتش بر مطلبی که ظن یا یقین داریم که همانا مراد خداوند متعال است، البته به قدر طاقت و توان بشر.13
1-1-2- مبانی تفسیر قرآن
الف) مبانی در لغت: «مبانی» جمع «مبنی» به معنای ساخته‌شده، اسم مفعول از ریشه «بنی» نقیض «هدم»14، به معنای بنا، ساختن15 و ضمیمه کردن یک شیء به چیز دیگری است.16 در لغت به معنای اساس، بنیاد و بنیان هر شیء است.17
ب) مبانی در اصطلاح علم تفسیر: مبانی در هر علم، اساس، پایه‌ها و بستر و ساحت‌ها زیرین آن علم است18. مبانی تفسیر قرآن، به آن دسته از پیش‌فرض‌ها، اصول موضوعه و باورهای اعتقادی یا علمی گفته می‌شود که مفسّر با پذیرش و مبنا قرار دادن آن‌ها به تفسیر قرآن می‌پردازد؛ به عبارت دیگر، هر مفسّری ناگزیر است مبنای خود را در مورد عناصر دخیل در فرآیند تفسیر قرآن روشن سازد.19در مبانی تفسیر، از اصول بنیادینی سخن گفته می‌شود که هر نوع موضع‌گیری در خصوص آن‌ها، موجودیت تفسیر و یا قواعد روش تفسیر را تحت تأثیر قرارمی دهد20 و شامل مباحثی همچون مفهوم شناسی تفسیر، تأویل، بطن، منابع، شرایط مفسّر، پیش‌فرض‌ها و ضوابط تفسیرِ معتبر می‌شود.21
1-1-3- قواعد تفسیری
الف) قواعد در لغت: واژه «قواعد» جمع «قاعده» و به معنای اصل و اساسی است که بر آن تکیه می‌شود و مسائل دیگر بر آن بنیان گذاشته می‌شود.22از این واژه معنای پایه بودن را می‌توان فهمید به گونه‌ای که در یک بنیان نقش را برای سایر اجزاء ایفا می‌کند.23 «قاعده» ی خانه، اساس آن است و در قرآن نیز به همین معنا اشاره شده است.24واژه «قاعده» رادار اصطلاح این‌گونه تعریف کرده‌اند: «هی حکم کلی یتعرّف به علی احکام جزئیاته»25پس یادآورشده‌اند که حکم کلی بودن قاعده منافاتی با موارد استثناء در مورد هر قاعده ندارد.26
ب) قواعد در اصطلاح تفسیری: قواعد، قضیه‌ای کلی است که بر تمام جزئیات قابل انطباق است.27 به عبارت دیگر قوانین کلی است که واسطه استنباط از آیات قرارمی گیرد و مخصوص آیه یا سوره خاصی نیست و شامل قواعد مشترک تفسیر و علوم دیگر و قواعد اختصاصی تفسیر می‌گردد.28 یعنی مفسّر در هنگام تفسیر باید با رعایت آن‌ها و بر طبق آن‌ها به تفسیر قرآن بپردازد.29
هرکسی بخواهد به تفسیر آیات کریمه و فهم مراد خدای متعال از آن بپردازد، نیازمند آن است که قواعد متقنی را بر مبنای بدیهیات عقلی و قطعیّات و مسلّمات شرعی و ارتکازات عقلایی، برای تفسیر شناسایی کند و شیوه تفسیر خود را بر آن استوار کند تا هم شیوه تفسیری او بی مبنا و استحسانی نباشد و هم در موارد اختلاف، انتخاب او بی ملاک و گزاف نباشد و از خطاهای تفسیری وی کاسته شود.30
1-1-4- مفهوم شناسی منهج (روش) تفسیری
الف) روش در لغت: «مناهج» جمع «منهج» است. «نهج»، «منهج» و «منهاج» در لغت به معنای «الطریق»، «الطریق الواضح» راه روشن و راه مستقیم آمده است.31در مصباح المنیر آمده است: النهج مثل فلس، الطریق الواضح و المنهج و المنهاج مثله، «نهج»، (بر وزن فلس) راه روشن است و منهج و منهاج نیز به همان معنا هست.32در لسان العرب آورده شده است: منهج و طریق یعنی راه روشن و منهاج نیز به معنای منهج است و این که می‌گویند: فلانی راه فلان شخص را استنتاج می‌کند یعنی همان راه روشن را می‌پیماید و نهج به معنای راه مستقیم است.33سایر کتاب‌های لغت نیز، «العین34»، «المفردات35»، «قاموس قرآن36» و … منهج را به معنای فوق دانسته‌اند.
ب) روش در اصطلاح مفسّران: منهج در اصطلاح نیز به معنای روش روشن در تعبیر، عمل یا آموزش دادن چیزی که مطابق پیش‌فرض‌های معین و نظام مشخّصی برای رسیدن به هدف معیّن است هست.37 مقصود از روش، استفاده از ابزار یا منبع خاص، در تفسیر قرآن است که معانی و مقصود آیه را روشن ساخته و نتایج مشخصی را به دست می‌دهد به عبارت دیگر چگونگی کشف و استخراج معانی و مقاصد آیات را «روش تفسیر قرآن» گویند.38 در روش‌های تفسیر قرآن که شیوه استنباط مفسّران و مستندات آنان در تفسیر را بیان می‌کند شامل روش‌های قرآن به قرآن، روایی، عقلی، علمی و اشاره‌ای هست.39در روش‌های تفسیری آن چه که برای مفسّران مهم است شیوه و چگونگی کشف و استخراج معانی و مفاهیم آیات هست.40بنا بر تعاریف ذکرشده، منهج تفسیری، شیوه‌ی روشن و منظمی است که مفسّر برای تبیین و کشف معانی کتاب الهی مطابق با افکار صحیح، آن را طی می‌کند.41
1-1-5- گرایش تفسیری (اتّجاه)
الف) گرایش در لغت: «اتّجاه» از ریشه «وجه» در اصل به معنای «روی»، «صورت»42، «روبه رو و رویکرد»43«معروف»44 است و جمع آن «وجوه» هست.
ب) گرایش در اصطلاح علم تفسیر: منظور از اتجاهات تفسیری، ممیزات و خصایص فکری مفسّر است که با پیش‌فرض‌ها و تراوش‌های فکری، در تفسیر خود اعمال می‌کند و باعث می‌شود تا تفاسیر قرآن کریم از یکدیگر متمایز گردند و می‌توان از آن به گرایش‌های تفسیری تعبیر نمود.45 گرایش تفسیری به شیوه و ابزار تفسیر مربوط نمی‌شود بلکه مربوط به خود مفسّر و اندیشه‌های اوست؛ زیرا هر مفسّری از باور و دیدگاه مذهبی، کلامی سیاسی و یا تخصّص خاصّی برخوردار است که در تفسیر او اثرگذاراست. از گرایش تفسیری به «موقف» تفسیر مفسّر نیز تعبیر شده که عقاید او را نشان می‌دهد.46 بنا بر آنچه گفته شد مقصود از گرایش، تأثیر باورهای مذهبی، کلامی، جهت‌گیری‌های عصری و سبک‌های پردازش در تفسیر قرآن است که بر اساس عقاید، نیازها و ذوق و سلیقه و تخصّص علمی مفسّر شکل می‌گیرد.47
1-2- شناخت تفسیر نیم حیات
1-2-1- جایگاه تفسیر نسیم حیات
مهمّ ترین ویژگی‌های تفسیر، سادگی، اختصار، روان بودن نثر و خالی بودن از مباحث فنی و مفصّل تفسیری است.
نویسنده در این کتاب آرای مفسّران بزرگ شیعی را به طور خلاصه و دسته‌بندی شده گزارش کرده است در ابتدای هر سوره، نخست سوره معرّفی شده و سپس کلمات آیات به اختصار مورد بحث قرار گرفته است. پس از آنکه تفسیر کلی هر آیه در پی می‌آید نویسنده آیات را از حیث موضوع و فضای کلی آن‌ها تقسیم نموده و در هر قسمت، پاره‌ای از آیات را تفسیر کرده است. بیان مفهوم کلی آیات و گاهی شأن نزول آن‌ها، از نخستین بخش‌های تفسیری نویسنده در ذیل هر بخش از آیات هست مطالبی که نویسنده تحت عنوان «نکته» می‌آورد بیش تر ناظر به مطالب اعتقادی و گاه اجتماعی است.
روش تفسیر نسیم حیات که تفاسیر را مطالعه کرده سپس اقوال و آرائی را که بادید مؤلف موافق بود برگزیده و دید «مؤلّف» اگر عبارت از دید ناظر به زمان و دید روشن و آگاهانه و برخاسته از قرآن و سنّت بوده باشد جای اشکال نیست ولی اگر به معنی یک دید مخصوص و مربوط به شخص شکل‌گرفته و با معیارهای آن منافات دارد. تحریف قرآن است نه تفسیر قرآن! مانند همان‌هایی که با عینک کثرت‌گرایی و پلورالیزم و هرمنوتیک به قرآن نگاه می‌کنند. مؤلّف در آن تفسیر، دید پاره‌ای موارد به رمزی بودن بسیاری از آیات به ویژه آیات مربوط به دوزخ و بهشت گرویده و مفسّر ین سَلَف را به کج فهمی و تنگ‌نظری و جمود فکری متّهم کرده است که آن‌ها نمی‌فهمیده‌اند.

1-2-2- اهداف و نتایج تفسیر نسیم حیات
1-2-2-1- سادگی و همه فهمی
با توجه به شرایط شغلی و تحصیلی و فرصت اندک اکثر مردم برای مطالعه، تفاسیر روز قرآن باید کوتاه و ساده بوده و برای افرادی که قرآن را مشکل و سخت می‌پندارند راه گشا باشد. حجم خود قرآن حجم قابل قبولی است ولی مسلمانان غیر عرب برای به دست آوردن مفاهیم و پیام‌های قرآن لزوماً به تفسیر احتیاج دارند و تفسیرهایی که غالباً در مجلات پر حجمی در دسترس است بسیاری از مردم را از نزدیک شدن به قرآن بی‌نصیب ساخته است، زیرا آن‌ها فرصت چنین مطالعه‌ای را نمی‌یابند و طبعاً تفسیری لازم است که حجم آن محدود و متناسب با فرصت آن‌ها باشد.
کم حجم بودن این تفسیر به این معنا نیست که از شرح ضروری مطالب قرآن صرف‌نظر کرده است بلکه آنچه مربوط به هدایت انسان است شرح گردیده است و حتی نکات علمی که در آن مطرح‌شده همه به خاطر وجود پیام‌های هدایتی بوده است مؤلّف بحث‌های غیر لازم را حذف نموده است زیرا جایگاه این‌گونه بحث‌ها در تفسیر نیست.
به عنوان نمونه مثلاً می‌بینیم در تفسیر «آیه الکرسی» درباره «…لاَ تَأْخُذُهُ سِنَهٌ وَ لاَنَوْمٌ لَهُ…» (البقره، 255): نه خوابى سبک او را فرو مى‏گیرد و نه خوابى گران، در برخی کتاب‌ها بحث‌های مفصلی درباره خواب، تعبیر خواب، راجع خواب حیوانات، خواب زمستانی، خواب نباتات و هیپنوتیزم عنوان گردیده است آیا به راستی جای این نوع بحث‌ها در تفسیر است؟ نظر به این که در این تفسیر قرار به اختصار و حذف مطالب و احتمالات غیر لازم است تا آن جایی که ممکن بوده از تکرار مطالب پرهیز شده است.
1-2-2-2- اثبات چهره موزون سوره‌های قرآن و روابط بین آیات
توجّه به ارتباط آیات و مجموعه نگری در تفسیر قرآن فواید و نتایج ارزنده‌ای را در بردارد و میتواند افق جدید در درک و دریافت معانی قرآن و جلوه‌های تازه‌ای از اعجاز آن را به نمایش گذاشته و بسیاری از شبهات را پاسخ دهد و استاد بهرام پور در زمینه اثبات چهره موزون سوره‌های قرآن و روابط بین آیات ویژه ای دارد برای همین به ذکر نمونه ای می پردازد:
در آیه «… هُدًى لِلْمُتَّقِینَ‌ » (البقره، 255) (مایه هدایت تقواپیشگان است.) چرا قرآن فقط مایه هدایت متقیان معرّفی شده است؟
* قرآن هدایت است برای مردم «…هُدًى لِلنَّاسِ …» (البقره، 255) ولی آن که از میان مردم از هدایت قرآن اثر می‌گیرد، تنها فرد باتقواست. «هُدًى لِلْمُتَّقِینَ»
* «…هُدًى لِلنَّاسِ ..»﴿هدایت عمومی که طبعاً گروهی آن را می‌پذیرند و گروهی منکر می‌شوند.
* هدایت بی‌حاصل و غیرمفید «إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا سَوَاءٌ عَلَیْهِمْ أَ أَنْذَرْتَهُمْ أَمْ لَمْ تُنْذِرْهُمْ لاَ یُؤْمِنُونَ»﴿البقره، 6﴾ در حقیقت کسانى که کفر ورزیدند چه بیمشان دهى، چه بیمشان ندهى برایشان یکسان است; [آن‌ها] نخواهند گروید. این انذار برای اتمام حجت لازم است.
* هدایت کاملاً مفید که شاهد آن آیه مورد بحث هست، یعنی متّقین کسانی هستند که موضعشان در برابر هدایت و دعوت عمومی، تسلیم و قبول بوده است.48
1-2-2-3- مقابله با شبهه افکنی های خاورشناسان
مستشرقان به زعم خودشان می‌گویند که تدریجی نازل شدن قرآن موجب شده که عدم انسجام موضوعی و مفهومی در قرآن واقعیت ملموسی باشد اما در این تفسیر به این مسائل پاسخ داده است و عدم انسجام موضوعی و مفهومی را در قرآن نفی می‌کنند.
1-2-3- ویژگی‌های تفسیر نسیم حیات
بخشی از خصوصیاتی که این اثر تفسیری داراست و مربوط به باطن و محتوای مطالب شده و قدری نیاز به مطالعه عمیق دارد هرچند طی فصل آتی در خلال بررسی مبانی، قواعد، روش‌ها و گرایش‌ها به شکل مبسوط مورد بررسی قرار خواهد گرفت
1-2-3-1- ویژگی‌های محتوایی تفسیر نسیم حیات
برای آشنایی به ذکر نمونه‌هایی به صورت کلی اشاره می‌نماییم:
* توجّه و تکیه بر تفسیر موضوعی با دسته‌بندی آیات در عین رعایت ترتیب مصحف
* بررسی جامع گرایانه سوره‌های قرآن
* تبیین تناسب آیات و سور
* کشف روابط آیات و موضوعات سور
* کشف کلمات کلیدی قرآن و روابط آن‌ها با سایر کلمات
* کشف اعجاز جدید در قرآن
* بیان فشرده بهترین نظریات مفسّران و بهره‌گیری از تفاسیر معتبر
* تفسیر به صورت پرسش و پاسخ
* بررسی آیات مشابه با آیه مورد نظر
* بررسی واژه‌ها در کتب معتبر لغوی
* داشتن مثال‌ها و داستان‌ها جذاب برای نزدیک کردن آیات به فهم عموم
1-2-3-2- ویژگی‌های ساختاری تفسیر نسیم حیات
ویژگی‌های که مربوط به ساختار و شکل ظاهری این تفسیر میباشد، از این قرار است:
1-2-3-2-1- اکتفا به ترجمه توضیحی صرف
با مطالعه این مجموعه تفسیری به روشنی متوجّه خواهیم شد که در بعضی جاهای آن تنها به ترجمه توضیحی صرف بسنده شده و جهت حفظ انسجام موجود بین آیات مختلف یک سوره از حاشیه کشاندن مباحث اصلی پرهیز گردیده است.
1-2-3-2-2- استفاده از تیتر
تیتر بندی و استفاده از خط‌های گوناگون از ویژگی‌های این تفسیر است. استفاده از تیتر در خلال تفسیر، موضوع آیه را مشخص کرده و موجب تسهیل در امر تفسیر موضوعی می‌شود یعنی کاربر به راحتی با مراجعه به فهرست مطالب موضوعات که در ابتدا بیان‌شده با سرعت بیشتری به هدف خود می‌رسد.
1-2-3-2-3- به‌کارگیری تغییر قلم
در هر آیه یک موضوع اصلی و یک یا دو موضوع فرعی بیان می‌شود و با استفاده از خط‌های مختلف با اندازه متفاوت، درجه اهمیت و اولویت این موضوعات مشخص می‌گردد؛ به عبارت دیگر آن امری که در رأس قرار دارد و موضوع اصلی مورد بحث در آیه هست به صورت بارزتر نوشته می‌شود.
1-2-3-2-4- گروه‌بندی آیاتی که از لحاظ معنایی باهم مشترک‌اند در یک بحث
در این مجموعه در عین تفسیر ترتیبی با دستهبندی آیات مرتبط، به شکلی تفسیر موضوعی نیز صورت گرفته است.
1-2-4- شیوه بیان و تنظیم مطالب در تفسیر نسیم حیات
می‌توان گفت شیوه کار این تفسیر به این ترتیب است:
* فهرست بندی مطالب سوره
* دستهبندی آیات مرتبط معنایی
* ترجمه آیات
* معرّفی سوره و غرض کلی سوره
* گاهی اوقات ذکر خاطره‌ای مرتبط با سوره
* بررسی لغوی و اصطلاحی آیات و گزینش معنایی برتر
* تحلیل مسئله
* بررسی ابعاد علمی آیه
* بررسی ابعاد عرفانی
* گاهی ذکر اختلاف قرائت‌ها و بررسی آن‌ها
1-2-4-1- فهرست بندی مطالب سوره
در این تفسیر یکی از اقداماتی که برای تسهیل ارتباط نسل جوان با قرآن و مفاهیم آن صورت گرفته، تهیه فهرست مطالب برای هر سوره است؛ به گونه‌ای که خواننده قرآن پیش از مطالعه هر سوره دورنمایی کلی از مباحث را دریافته، هدف و غرض اصلی سوره را درک می‌کند فهرست مطالب با ارائه اجمالی مباحث، خواننده را به خواندن سوره تشویق کرده و در او انگیزه درک نکات بیشتر را به وجود می‌آورد.
1-2-4-2- ذکر نام غیر معروف سوره‌ها
بهرام پور در تفسیر خود کوشیده است که نام‌های گوناگون و متعدد سوره‌ها را بیاورد از جمله سوره غافر که «حوامیم» به خاطر این که این سوره با «حم» شروع می‌شود.49و از آن جمله می‌توان به سوره اسراء نیز اشاره داشت که نام این سوره «بنی اسرائیل» است؛ زیرا بخش عمده‌ای از سوره درباره قوم بنی‌اسرائیل است. این سوره را «سبحان» و «إسراء» هم گفته‌اند که هر کدام به تناسبی نام‌گذاری شده است. در این سوره جنبه تسبیح بر جنبه حمد الهی غلبه دارد. ابتدای آن با تسبیح آغاز شده است؛ و در آیات بعد نیز مکرّر آمده است به همین جهت نام سبحان یکی از نام‌هایی این سوره است.50
و از آن جمله سوره فاطر است که نام دیگر آن «سوره ملائکه» است51؛ و از آن جمله سوره یس است که نام دیگر آن «قلب قرآن» است.52
1-2-4-3- تبیین هدف یا غرض کلی سوره
برای ورود به تفسیر سوره، ابتدا نام آن آورده می‌شود، سپس بر حسب نظر این مفسّر، آن چه که ممکن است از هدف کلی سوره تعبیر شود به آن اضافه می‌شود.
این تفسیر به نظریه وحدت موضوعی که هر سوره از سوره‌های قرآنی را نظام می‌دهد تکیه دارد و اهمّ کوشش آن، بر مشخص کردن هدف مورد بحث اهداف دقیقی ارائه‌شده که عبارت‌اند از:
1- سوره فاتحه امّ الکتاب است و اهم افکار و اساس قرآن را در بردارد53.
2- سوره بقره ندای تقوا و دعوت به سوی عمل صالح را حمل می‌کند54.
3- سوره آل عمران سخن از ایمان و اسلام و استقامت در راه گسترش دین اسلام55.
4- سوره نساء نظام خانوادگی و اجتماعی را به تصویر می‌کشد56.
5- سوره مائده در رابطه با انتقال عهد و ولایت به مؤمنان است57.
6- سوره انعام بیان اصول اعتقادی را مدّ نظر دارد58.
7- سوره اعراف پیرامون یادآوری و هشداری هست59.

8- سوره انفال گویای اقتصاد جنگ و جهاد و مصور جنگ بدر است60.
9- سوره توبه پیام تبرّی جوی را منتقل می‌نماید61.
10- سوره یونس به زندگانی حکمت‌آموز پاره‌ای از پیامبران از جمله حضرت یونس پرداخته است و به علل سقوط انسان از مقام انسانیت و تعالی و ترقی آدمی به مقامات معنوی پرداخته است62.
11- سوره هود جهت تسلّی و دلداری به پیامبر (ص) از طرف دشمنان آزار و اذیت می‌شوند نازل شده است63.
12- سوره یوسف داستان یوسف چهره یک انسان کامل امانت‌دار را به تصویر می‌کشد64.
13- سوره رعد مسائلی مربوط به نظامات اجتماعی و اخلاق و خودسازی و احکام بحث می‌کنند65.
14- سوره ابراهیم: پیامبران و وحدت رسالت، همه انبیاء یک رسالت و یک دعوت داشته‌اند. مواجه پیامبران با طاغوت‌ها و مکذّبین و سران قوم‌ها در طول تاریخ66
ذکر نمونه ارائه هدف کلی در تفسیر نسیم حیات
اهتمام نویسنده این تفسیر ارائه هدف کلی برای هر سوره متناسب با محتوای کلی سوره‌ای به سهم خود از تعدادی بحث‌های اساسی تشکیل می‌شود که آیات هر سوره در داخل آن در حوزه نظام توزیع شده است ومی بایست مفسّر آن را کشف کند.
به عنوان نمونه موضوع سوره بقره
1-بحث‌هایی در مورد معاد و زندگی پس از مرگ و نمونه‌هایی بارز برای اثبات امکان زنده شدن دوباره انسان به میان آورده است مانند داستان عُزیر که پس از مرگ 100 ساله، دوباره زنده شد و ابراهیم (ع) که به دست او آن چهار مرغ، دوباره زنده شدند و ماجرای بقره حضرت موسی که این سوره به همان اسم نام‌گذاری شده است.
2- بحث‌هایی طولانی راجع به یهودیان و منافقان و انواع کارشکنی‌های آنان
3- بحث‌هایی پیرامون اعجاز قرآن، توحید و تاریخ پیامبران به ویژه حضرت موسی (ع) و حضرت ابراهیم (ع)
4-موضوع خلقت آدم و ظهور دشمنی شیطان با نوع انسان
5-بیان احکام مختلفی از جمله ازدواج و طلاق، عبادات، موضوع وصیّت، ماجرای تغییر قبله، ربا و تجارت، اتفاق و موضوع قصاص
6-در فضیلت قرائت سوره بقره روایاتی وارد شده است.
اگر فواید تبیین هدف‌های اصلی هر سوره را بدانید بهتر مفهوم و تصویر کلی از آیه به دست می‌آورید که به درک بهتر سوره و کل قرآن به ما کمک فراوان می‌کند و می‌توانیم دورنمای هر سوره را به دست بیاورید بدون مطالعه کل سوره تصویر از آن به دست بیاورید67.
1-2-4-3-1- معیاری برای حلّ اختلاف تفسیری
اگر بپذیریدکه هر سوره دارای غرض واحدی است که مجموع آیات سوره برای تبیین و تشریح آن غرض گرد آمده‌اند، می‌توانید در پرتو آن بسیاری از ابهامات تفسیری و اختلاف نظر مفسّران را در فهم آیات حلّ کنید.
1-2-4-3-2- معیاری برای شناخت اسباب نزول
اولّین چیزی که مفسّران در تفسیر هر آیه مدّ نظر قرار می‌دهند، شأن نزول آن است وجود روایات ناسازگار در شأن نزول برخی از آیات به گونه‌ای است که جمع پذیر نمی‌باشند بنابراین تنها راه حل آن است که روایات شأن نزول را به قرآن عرضه کنیم و چنان که در اخبار بسیاری از پیامبر (ص) و ائمه اطهار (ع) وارد شده است قرآن را معیار و محک شناخت روایات بدانیم برای سنجش میزان صحّت روایات با دو شیوه می‌توان به آیات مراجع کرد نخست اینکه روایت مورد بحث را به آیه مربوطه عرضه کنیم و باملاحظه مضمون آیه و قرائت‌هایی که در اطراف آن موجود است به بررسی و نقّادی بپردازد.
راه دوم، عرضه نمودن روایت شأن نزول به غرض سوره است و تنها شأن نزولی را می‌توان معتبر شمرد که با غرض سوره هماهنگ باشد68.

دسته بندی : پایان نامه

پاسخ دهید